Obruk Uygulama, Araştırma Merkezi

OBRUKLAR HAKKINDA GENEL BİLGİ

Obruk, Türkçe kökenli bir kelime olup boru, baca veya kuyu şeklinde, yeni oluşanlarda keskin köşeli, eski oluşumlarında ise daha yayvan görünümlü çöküntülerdir. Obruk oluşumları bir tür karstik yeryüzü şekli olup Konya Kapalı Havzası’daki mevcut karstlaşma süreçleri ile oluşan çökme dolinleri yörede ilk oluştuğu Obruk Yaylası'na atfen obruk olarak tanımlanmaktadır. Benzer yapılar havzada çok yaygın olduğundan oluşan her yeni çökme obruk olarak tanımlanmış ve bilimsel literatürde de bu oluşumlar obruk olarak tanımlanmaya başlanmıştır (Şekil 1). Yüzeyde gözlenen çökme yapıları derinlerdeki daha büyük boşluk ve mağaraların en zayıf zonlarını temsil eden karstik sistemin izdüşümü olup derinlerde daha büyük boşluklar ve mağaralar bulunmaktadır.​

Şekil 1. Sık görülen karstik yapılar ve obruk oluşumları

Konya kapalı havzası içinde Karapınar başta olmak üzere Akören, Çumra ve Karaman’dan kuzeye Tuz Gölü havzasına doğru Karatay, Eskil, Altınekin, Sarayönü, Kadınhanı ve Cihanbeyli ilçelerini içine alan Üst Miyosen – Pliyosen yaşlı İnsuyu formasyonu olarak bilinen jeolojik birimlerin yayılım gösterdiği alanda bilinen 350 civarında obruk bulunmaktadır. Konya’ya sınır olan illerden Karaman, Aksaray, Afyonkarahisar ve Eskişehir ile ülkemizin diğer illerinden Çankırı, Çorum, Sivas, Şanlıurfa, Siirt ve Batman’da da son yıllarda obruk oluşumları yaygınlaşmaktadır. Ayrıca karbonatlı kayaçların yaygın olduğu karstik alanlarda geçmişte oluşan çok sayıda düden, dolin, mağara vb. karstik yapılar vardır.

Tarihi dönemlerden bu yana kervanların güzergâhı üzerinde bir Kervansaray olarak kullanılan Kızören Obruğu (Şekil 2a) ve Kervansarayı ile Kızören obruğunun güneydoğusunda Karapınar’a kadar olan bölgede meydana gelen Meyil Obrukları (Şekil 2b), Kızıl Obruk, Potur Obruğu, Kürk Obruğu, Çıralı Obruğu (Şekil 2c), Ak Obruk, Opan Obrukları, Fincan Obrukları, Karain Obruğu, Cehennem Obruğu, Dikmen Obruğu, Gözlük Obrukları, Kayalı Obrukları, Seyithacı Obrukları, Zincancı Obruğu, Büyük Sekizli Obruğu, Kayalı Obruğu, Sığracık Obrukları, Sarıkadınlı Obruğu, Nakiboğlu Obrukları, Karakuyu Obrukları, Eşeli Obrukları, Köken Obrukları, Nebili Obrukları, Küpbasan Obrukları, Yarımoğlu Obruğu ile Konya Kapalı Havzası’ndaki diğer pek çok obruk yine İnsuyu formasyonu içinde oluşmuşlardır. Dolayısıyla obruk oluşumları açısından İnsuyu formasyonunun daha ayrıntılı olarak araştırılması gerekmektedir.

a.Kızören Obruğu

 

b.Meyil Obruğu

 

b.Çıralı Obruğu

Şekil 2. İnsuyu formasyonunda oluşan bazı obrukların görünümü

Obruk oluşumları için; 1) üstten çözünme, 2) Alttan aşındırma ve 3) yüzücü desteğinin kalkması şeklinde özetlenebilecek 3 tür oluşum mekanizması önerilmektedir (Şekil 3).

OLUŞUM

MEKANİZMASI

Üstten Çözünme

Aşağıdan Aşındırma

Yüzücü Desteğinin

kalkması

ÇÖKME

ÖNCESİ

ÇÖKMEDEN

SONRA

Araştırması planlanan Karapınar ve diğer bölgelerdeki benzer alanlardaki kohezyonlu topraklarda çökme ani olarak gelişmemekte olup yeraltında bulunan bir boşluk zaman içinde büyümektedir. Boşluk büyüdükçe tavan tabakasının kalınlığı azalmakta ve tavanın incelmesi sonucu çökme gerçekleştiğinde dik ve derin bir çukurluk oluşmaktadır (Şekil 4 ve Şekil 5).

Şekil 4. Kohezyonlu topraklarda çökme dolini (obruk) gelişimi

Şekil 5. Yeraltı boşluklarında obruk oluşumu; a) başlangıç aşaması, b) olgunlaşma aşaması (yüzeyde hafif veya belirgin çökmeler), c) Çökme aşaması (yüzeyde açık boşluk oluşturan çökme)

Obrukların binlerce yıl öncesinden bu yana oluştukları bilinmesine rağmen sayıları son yıllarda giderek artmaktadır. Özellikle 2000’li yıllardan sonra obruk oluşumları artmış ve bu konuda farkındalık oluşmuştur. Bu çerçevede bölgede yapılan çeşitli araştırmalar sonucunda 2017 yılı sonu itibariyle 299 obruk oluşumu tespit edilirken (Şekil 6) 2018’de 19 ve 2019’da 30’a yakın yeni obruk oluşmuştur.

Şekil 6. Konya Kapalı Havzasında obruk oluşumları (Orhan ve ark., 2017).